Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką 2027 – kiedy wypada i co upamiętnia

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką w 2027 roku przypada w środę 24 marca. To państwowe święto poświęcone osobom, które podczas Zagłady pomagały prześladowanym Żydom, często ryzykując własnym życiem i bezpieczeństwem swoich rodzin. Wyjaśniamy, skąd wzięła się data obchodów, kim byli ratujący, czym zajmowała się „Żegota” oraz jak wrocławianie mogą włączyć się w upamiętnienie.

SPIS TREŚCI

• Kiedy wypada Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów w 2027 roku?
• Czy 24 marca jest dniem wolnym od pracy i szkoły?
• Dlaczego święto obchodzimy 24 marca?
• Kiedy ustanowiono Narodowy Dzień Pamięci?
• Jak Polacy ratowali Żydów podczas okupacji niemieckiej?
• Jakie kary groziły za pomoc Żydom?
• Czym była Rada Pomocy Żydom „Żegota”?
• Kim są Sprawiedliwi wśród Narodów Świata?
• Jak wygląda upamiętnienie we Wrocławiu?
• Gdzie we Wrocławiu poznawać historię Żydów i ratujących?
• Jak uczcić dzień pamięci w domu lub szkole?
• Najczęstsze pytania

Kiedy wypada Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów w 2027 roku?

W 2027 roku Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką przypada w środę 24 marca. Data jest stała i nie zależy od dnia tygodnia, dlatego każdego roku święto obchodzone jest dokładnie 24 marca.

Najważniejsze uroczystości zwykle odbywają się w Markowej na Podkarpaciu, gdzie zamordowano rodzinę Ulmów i ukrywanych przez nią Żydów. Wydarzenia organizują również Instytut Pamięci Narodowej, muzea, szkoły, samorządy, placówki dyplomatyczne oraz organizacje zajmujące się historią i dialogiem polsko-żydowskim.

Czy 24 marca jest dniem wolnym od pracy i szkoły?

Nie, 24 marca nie jest dniem ustawowo wolnym od pracy. W 2027 roku urzędy, szkoły, uczelnie, sklepy i większość zakładów pracy będą działać według zwykłego środowego harmonogramu. Określenie „święto państwowe” oznacza w tym przypadku oficjalny dzień pamięci, ale nie automatyczne wolne dla pracowników i uczniów.

Szkoły mogą jednak organizować apele, lekcje historii, pokazy filmów, spotkania ze świadkami lub historykami. Podobnie instytucje publiczne mogą przygotować uroczystości, wystawy i akcje edukacyjne, nie zawieszając przy tym normalnej pracy.

Dlaczego święto obchodzimy właśnie 24 marca?

Data nawiązuje do zbrodni dokonanej 24 marca 1944 roku w Markowej. Niemieccy żandarmi zamordowali wtedy Józefa i Wiktorię Ulmów, ich sześcioro dzieci oraz osiem ukrywanych przez rodzinę osób żydowskich z rodzin Goldmanów, Didnerów i Grünfeldów. Wiktoria Ulma była w zaawansowanej ciąży.

Rodzina Ulmów stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli pomocy udzielanej Żydom podczas okupacji niemieckiej. Jej historia pokazuje, że decyzja o przyjęciu prześladowanych pod dach oznaczała nie tylko codzienny wysiłek zdobywania żywności i zachowania tajemnicy, lecz także bezpośrednie zagrożenie dla wszystkich domowników.

W Markowej działa Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Placówka dokumentuje zarówno losy Ulmów, jak i wiele innych historii pomocy, pokazując relacje polsko-żydowskie w całej ich wojennej złożoności.

Kiedy ustanowiono Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów?

Święto ustanowiono ustawą z 6 marca 2018 roku. Akt został ogłoszony w Dzienniku Ustaw 21 marca 2018 roku i wszedł w życie następnego dnia. Pierwsze oficjalne obchody odbyły się 24 marca 2018 roku.

Pełny tekst ustawy można sprawdzić w oficjalnym systemie Elektroniczny Dziennik Ustaw. Ustawodawca wskazał, że dzień ma być wyrazem hołdu dla obywateli polskich, którzy z odwagą, współczuciem i solidarnością pomagali Żydom mordowanym przez niemieckiego okupanta.

Oficjalna nazwa święta brzmi: Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką. W codziennym użyciu spotyka się również krótsze określenia, na przykład „Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów” albo „Dzień Pamięci Ratujących”.

Jak Polacy ratowali Żydów podczas okupacji niemieckiej?

Ratowanie nie miało jednego schematu. Czasami oznaczało przyjęcie człowieka do domu na wiele miesięcy, a czasami podanie jedzenia, przekazanie ostrzeżenia lub pomoc w przejściu przez kontrolę. Najczęstsze formy wsparcia obejmowały:

• ukrywanie osób w mieszkaniach, gospodarstwach, piwnicach, na strychach i w przygotowanych kryjówkach;
• organizowanie ucieczek z gett oraz przenoszenie ukrywających się między bezpiecznymi adresami;
• zdobywanie fałszywych dokumentów, metryk chrztu, kart żywnościowych i zaświadczeń o zatrudnieniu;
• dostarczanie żywności, lekarstw, odzieży, pieniędzy i informacji;
• wyszukiwanie opiekunów dla dzieci oraz umieszczanie ich w rodzinach, klasztorach, sierocińcach i zakładach opiekuńczych;
• pomoc medyczną, kurierską i finansową oraz pośredniczenie między ratowanymi a siatkami konspiracyjnymi.

Długotrwałe ukrywanie jednej osoby często wymagało współpracy całej grupy. Ktoś przygotowywał dokumenty, ktoś zdobywał jedzenie, inna osoba wynajmowała lokal, a jeszcze inna ostrzegała przed rewizją. Dlatego za pojedynczą historią ocalenia mogą stać dziesiątki ludzi, choć część z nich pozostała anonimowa.

Ważną rolę odgrywali także sami Żydzi: organizowali kryjówki, przekazywali środki, tworzyli sieci kontaktów, pomagali krewnym i współpracowali z polskimi konspiratorami. Opowieść o ratowaniu jest więc historią współdziałania, a nie wyłącznie jednostronnej pomocy.

Jakie kary groziły za pomoc Żydom?

Niemieckie władze okupacyjne wprowadzały przepisy i rozporządzenia zakazujące pomocy Żydom. Za ukrywanie, dostarczanie żywności, przewożenie lub inne formy wsparcia groziły więzienie, obóz koncentracyjny, konfiskata majątku, represje wobec rodziny, a także kara śmierci.

Zagrożenie nie miało charakteru abstrakcyjnego. Niemcy przeprowadzali rewizje, korzystali z donosów, stosowali odpowiedzialność zbiorową i mordowali zarówno ukrywających się Żydów, jak i osoby udzielające im schronienia. Przypadek Ulmów jest jednym z najbardziej znanych, ale nie jedynym przykładem takiej zbrodni.

Ryzyko zwiększały trudne warunki życia, reglamentacja żywności, zatłoczenie mieszkań i szantaże ze strony osób poszukujących zysku. Pomoc mogła trwać kilka godzin, ale też wiele lat. W każdym przypadku wymagała decyzji podejmowanej w warunkach terroru, niepewności i ciągłego lęku.

Kogo upamiętnia święto oprócz rodziny Ulmów?

Święto dotyczy wszystkich obywateli polskich, którzy pomagali Żydom: osób znanych z nazwiska i całkowicie anonimowych, działających indywidualnie oraz w organizacjach. Wśród najbardziej rozpoznawalnych postaci znajdują się między innymi Irena Sendlerowa, Jan i Antonina Żabińscy, Henryk Sławik, Aleksander Kamiński, Zofia Kossak-Szczucka i Władysław Bartoszewski.

Irena Sendlerowa i jej współpracowniczki pomagały dzieciom wydostawać się z getta warszawskiego, zdobywały dokumenty i umieszczały je w bezpiecznych miejscach. Jan i Antonina Żabińscy ukrywali ludzi na terenie warszawskiego zoo. Henryk Sławik działał na Węgrzech, organizując pomoc dla polskich uchodźców, w tym Żydów. Władysław Bartoszewski był związany z Radą Pomocy Żydom „Żegota”.

Nie wszyscy pomagający należeli do podziemia lub mieli wcześniejsze doświadczenie konspiracyjne. Byli wśród nich rolnicy, kolejarze, lekarze, pielęgniarki, księża, zakonnice, nauczyciele, urzędnicy, robotnicy i właściciele mieszkań. Motywacje również były różne: przyjaźń, wiara, poczucie obowiązku, sprzeciw wobec zbrodni albo zwykła ludzka solidarność.

Czym była Rada Pomocy Żydom „Żegota”?

Rada Pomocy Żydom o kryptonimie „Żegota” została powołana 4 grudnia 1942 roku przy Delegaturze Rządu RP na Kraj. Była tajną organizacją działającą w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego. W jej pracach uczestniczyli działacze polscy i żydowscy reprezentujący różne środowiska polityczne i społeczne.

„Żegota” finansowała pomoc, zdobywała dokumenty, wyszukiwała lokale, wspierała dzieci i dorosłych ukrywających się po tak zwanej aryjskiej stronie. Utrzymywała sieć kontaktów, bez której skuteczna pomoc na większą skalę byłaby niemożliwa. Organizacja nie była w stanie uratować wszystkich potrzebujących, ale ocaliła co najmniej kilka tysięcy osób i pozostaje wyjątkowym przykładem konspiracyjnej instytucji państwowej powołanej specjalnie do pomocy Żydom.

Materiały o działalności „Żegoty”, ratujących i ratowanych publikuje między innymi portal Polscy Sprawiedliwi prowadzony przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.

Kim są Sprawiedliwi wśród Narodów Świata?

„Sprawiedliwy wśród Narodów Świata” to tytuł nadawany przez Instytut Yad Vashem osobom nieżydowskim, które podczas Zagłady niosły Żydom pomoc, narażając przy tym życie, wolność lub pozycję, a ich działania były bezinteresowne i potwierdzone materiałem dowodowym.

Według statystyki Yad Vashem ze stanem na 1 stycznia 2024 roku tytułem uhonorowano 7 318 osób z Polski – najwięcej spośród wszystkich krajów. Dane można sprawdzić na oficjalnej stronie Yad Vashem.

Liczba uhonorowanych nie jest tożsama z liczbą wszystkich pomagających. Wiele historii nigdy nie zostało udokumentowanych, świadkowie zmarli, a część ratujących działała anonimowo. Zdarzało się też, że jedna osoba otrzymywała pomoc od wielu ludzi, ale tylko część z nich spełniała formalne kryteria lub mogła zostać wskazana w zachowanych świadectwach.

Jak może wyglądać Narodowy Dzień Pamięci we Wrocławiu w 2027 roku?

Szczegółowy program wrocławskich obchodów na 24 marca 2027 roku będzie zwykle publikowany bliżej terminu. W poprzednich latach Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu organizował wykłady, zajęcia edukacyjne i prezentacje materiałów poświęconych ratującym. Pracownicy IPN zapalali także znicze na dolnośląskich grobach osób uhonorowanych tytułem Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

Wrocławianie szukający aktualnego programu powinni w marcu sprawdzać komunikaty Oddziału IPN we Wrocławiu, miejskich instytucji kultury, szkół, uczelni oraz organizacji żydowskich. Wydarzenia mogą odbywać się nie tylko dokładnie 24 marca, ale również w dniach poprzedzających święto lub bezpośrednio po nim.

Dobrym zwyczajem jest wcześniejsze sprawdzenie zasad udziału. Niektóre wykłady i pokazy są otwarte, inne wymagają zapisów grup szkolnych albo rezerwacji miejsc. Program może obejmować również transmisje internetowe, materiały do samodzielnej pracy i wystawy plenerowe.

Gdzie we Wrocławiu poznawać historię Żydów i ratujących?

Choć przedwojenny Wrocław był niemieckim Breslau i jego wojenne losy różniły się od historii terenów okupowanej II Rzeczypospolitej, dzisiejsze miasto jest ważnym miejscem edukacji o Zagładzie, żydowskim dziedzictwie i powojennej pamięci.

Synagoga Pod Białym Bocianem

Synagoga Pod Białym Bocianem znajduje się przy ul. Pawła Włodkowica 7 we Wrocławiu. Jest miejscem kultu, wydarzeń kulturalnych i edukacji. Na pierwszej emporze prezentowana jest stała wystawa „Historia Odzyskana”, poświęcona dziejom społeczności żydowskiej we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku.

Przed wizytą warto sprawdzić informacje o zwiedzaniu na stronie Fundacji Bente Kahan, ponieważ synagoga może być zamknięta podczas świąt religijnych, prób lub wydarzeń artystycznych.

Muzeum Sztuki Cmentarnej – Stary Cmentarz Żydowski

Stary Cmentarz Żydowski przy ul. Ślężnej 37/39 we Wrocławiu jest oddziałem Muzeum Miejskiego Wrocławia. Nekropolia pozwala poznać historię wrocławskich Żydów, ich wkład w rozwój miasta oraz różnorodność przedwojennej społeczności. Zwiedzanie może być wartościowym uzupełnieniem lekcji o Zagładzie, ponieważ przypomina, że ofiary były częścią żywych rodzin, środowisk zawodowych i lokalnych wspólnot.

Aktualne godziny otwarcia, ceny biletów i ofertę edukacyjną publikuje Muzeum Miejskie Wrocławia.

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej we Wrocławiu

Wrocławski oddział IPN publikuje artykuły, nagrania, wystawy i scenariusze zajęć dotyczące pomocy Żydom. Instytucja mieści się przy ul. Jana Długosza 48, budynek D, 51-162 Wrocław. Przed osobistą wizytą należy sprawdzić, czy wybrane wydarzenie odbywa się właśnie w tej siedzibie, ponieważ część spotkań organizowana jest w innych lokalizacjach.

Jak uczcić 24 marca w domu, szkole albo miejscu pracy?

Upamiętnienie nie musi ograniczać się do oficjalnej uroczystości. Najważniejsze jest poznanie konkretnej historii i zachowanie szacunku wobec ratowanych, ratujących oraz tych, których nie udało się ocalić.

1. Wybierz jedną udokumentowaną historię. Zamiast ogólnych haseł przeczytaj relację konkretnej rodziny, osoby ukrywającej się albo członka sieci pomocy.
2. Sprawdź źródła. Korzystaj z materiałów muzeów, archiwów, Yad Vashem, IPN i opracowań przygotowanych przez historyków.
3. Przywróć imiona ratowanych. W wielu opowieściach łatwo skupić się wyłącznie na bohaterach niosących pomoc. Warto pamiętać również o doświadczeniu, decyzjach i losach Żydów walczących o przetrwanie.
4. Zorganizuj rozmowę lub lekcję. Można wykorzystać mapę, fragment wspomnień, fotografię, dokument albo krótki film, a następnie porozmawiać o odpowiedzialności, solidarności i cenie obojętności.
5. Zapal znicz w odpowiednim miejscu. Może to być grób Sprawiedliwego, pomnik ofiar Zagłady lub miejsce związane z lokalną historią żydowską. Należy zachować zasady obowiązujące na cmentarzach i w miejscach kultu.
6. Unikaj konkursu cierpienia i uproszczeń. Dzień pamięci powinien pomagać rozumieć historię, a nie służyć do pomniejszania doświadczeń innych grup lub tworzenia wygodnych mitów.

Dlaczego ten dzień jest nadal ważny?

Narodowy Dzień Pamięci przypomina, że nawet w warunkach terroru ludzie zachowywali zdolność wyboru. Ratujący nie mogli zatrzymać systemu Zagłady, ale podejmowali konkretne działania wobec konkretnych osób. Ich decyzje pokazują znaczenie odwagi cywilnej, odpowiedzialności za sąsiada i sprzeciwu wobec odczłowieczania.

Jednocześnie uczciwa pamięć wymaga unikania zbiorowych ocen. W okupowanej Polsce występowały różne postawy: od heroicznej pomocy, przez bierność i strach, po szantaż, donosicielstwo i udział w przemocy. Upamiętnienie ratujących nie powinno zasłaniać tych trudnych faktów, lecz skłaniać do pytania, dlaczego tylko część ludzi zdecydowała się pomagać.

Warto też pamiętać, że głównymi ofiarami Zagłady byli Żydzi prześladowani i mordowani przez nazistowskie Niemcy oraz ich współpracowników. Opowiadając o pomocy, należy zachować proporcje i nie usuwać z historii perspektywy osób ratowanych.

Najczęstsze pytania o Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów

Kiedy jest Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów w 2027 roku?

Święto przypada w środę 24 marca 2027 roku.

Czy 24 marca 2027 roku jest wolny od pracy?

Nie. Jest to święto państwowe, ale nie dzień ustawowo wolny od pracy ani od zajęć szkolnych.

Dlaczego data obchodów wiąże się z rodziną Ulmów?

24 marca 1944 roku w Markowej niemieccy żandarmi zamordowali rodzinę Ulmów oraz osiem ukrywanych przez nią osób żydowskich. Rocznica zbrodni została wybrana jako symboliczna data pamięci o wszystkich Polakach niosących pomoc.

Od kiedy obchodzone jest to święto?

Ustawę uchwalono w 2018 roku, a pierwsze obchody odbyły się 24 marca 2018 roku.

Czy „Żegota” była organizacją państwową?

Była konspiracyjną Radą Pomocy Żydom działającą przy Delegaturze Rządu RP na Kraj, czyli w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.

Gdzie szukać informacji o obchodach we Wrocławiu?

Najlepiej sprawdzać w marcu komunikaty Oddziału IPN we Wrocławiu, miejskich instytucji kultury, Muzeum Miejskiego Wrocławia, Fundacji Bente Kahan, szkół i uczelni. Program na 2027 rok może zostać ogłoszony dopiero kilka tygodni przed wydarzeniem.

Narodowy Dzień Pamięci 2027 – najważniejsze informacje

Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką przypada 24 marca 2027 roku, w środę. Nie jest dniem wolnym od pracy. Data upamiętnia zbrodnię w Markowej, gdzie 24 marca 1944 roku Niemcy zamordowali rodzinę Ulmów i ukrywanych przez nią Żydów. Święto ustanowione w 2018 roku oddaje hołd wszystkim obywatelom polskim, którzy pomagali prześladowanym – zarówno znanym Sprawiedliwym, jak i osobom, których nazwisk nigdy nie udało się ustalić.

Dla mieszkańców Wrocławia 24 marca może być okazją do udziału w wydarzeniach IPN, odwiedzenia Synagogi Pod Białym Bocianem lub Starego Cmentarza Żydowskiego, a przede wszystkim do poznania konkretnych historii ratujących i ratowanych. Najbardziej wartościowa pamięć łączy szacunek dla odwagi z rzetelną wiedzą o Zagładzie i jej ofiarach.